Guðmundur O Eiríksson

Þessar gömlu og forvitnilegu ljósmyndir koma allar úr fórum vesturfarans Guðmundar O. Eiríkssonar (1876-1938) frá Minnivöllum í Landmannahreppi. Myndirnar eru hluti af litlu myndasafni sem eignað er Guðmundi og barnabörn hans færðu Ljósmyndasafni Reykjavíkur fyrir allmörgum árum. Langflestar þeirra eru teknar í Reykjavík um eða rétt fyrir aldamótin 1900 en nokkrar þeirra sýna landslag m.a. tvær myndir teknar á Þingvöllum. Hér er um að ræða 41 steríóskópmyndir og 10 stærri kópíur, flestar um 15×11 cm að stærð.
Guðmundur lærði ljósmyndun hjá Árna Thorsteinssyni í Reykjavík um 1899 en fljótlega upp úr því fluttist hann búferlum vestur um haf, fyrst til Kanada en síðan til Spanish Fork í Utah í Bandaríkjunum. Síðar flutti hann til Kaliforníu. Í Vesturheimi starfaði Guðmundur m.a. sem verslunarmaður, smiður og fasteignasali auk þess að fást við ljósmyndagerð.

Allar steríóskópmyndirnar í safninu hefur Guðmundur útbúið eftir að hann flutti til Bandaríkjanna því sjá má fangamarki hans, G.O.Eiríksson SPANISH FORK, UTAH,  inngreypt í öll steríóskópspjöldin.  Það er því ljóst að hann hefur flutt glerplöturnar með sér vestur um haf enda virðist hann fljótlega hafa séð viðskiptatækifæri í öllum þeim fjölda Íslendinga sem fluttust til Vesturheims áratugina á undan. 

Þann 12. febrúar 1903 birtist t.d. frá honum eftirfarandi auglýsing í tímaritinu Lögberg sem gefið var út þar vestra:

Til íslands vina.
Nýjustu ljósmyndir af ýmsum pört-
um af Reykjavik með höfninni og Esj-
unni, í alt 12 mismunandi ,,views”, sömu-
leiðis myndir frá Þingvöllum, af Lögbergi
og Þingvallavatni, þar sem Drekkingar-
hylur með Valhöll og Ármannsfell sést
á bak við, og svo mynd af Almannagjá
með Öxarárfossi.  Myndirnar eru af
tveimur stærðum: 10×12 og 6½x8½ þml.
(spjöldin, sem myndirnar eru límdar á).
Verðið er 5Oc. og 35c. sendar frítt með
pósti til allra staða i Ameriku. Skrifið
mér og látið mig vita af hverju þér viljið
fá myndir. Pöntunum án fullrar borg-
unar verður ekki sint.
G. O. Eiríksson,
L Box 50 Spanish Fork,
UTAH. U.S.

Upphaflega voru steríóskópmyndir teknar í þeim tilgangi að ná fram þrívíddaráhrifum í myndefnið, þar sem tvær myndir eru teknar á sama tíma frá hér um bil sama sjónarhorni, en með um 2-3 þumlunga millibili á milli linsanna. Myndirnar voru svo límdar á harðspjald hlið við hlið. Þrívíddaráhrifunum var svo gjarnan náð með því að skoða myndirnar í gegnum sérstakan steríóskópkíkir. Þegar steríóskópmyndir Guðmundar eru skoðaðar sést að hér eru ekki um raunverulegar steríóskópmyndir um að ræða heldur eftirlíkingar af slíkum myndum, þ.e.a.s. tvær nákvæmlega eins ljósmyndir, gerðar eftir sömu glerplötunni, límdar hlið við hlið á harðspjald. Myndirnar eru í raun útdráttur úr stærri mynd sem ljósmyndarinn klippir til og límir á harðspjöldin. Hinn kunni ljósmyndari Sigfús Eymundsson mun einnig hafa stundað slíka iðju. Þeir sem vilja fræðast meira um steríóskópmyndir er bent á tímaritsgrein Ingu Láru Baldvinsdóttur þar sem hún útskýrir fyrirbærið og segir stuttlega frá sögu þess, sjá   „Stereóskópmyndir á Íslandi“ í Árbók Hins íslenzka fornleifafélags frá árinu 1994.

Í safninu eru einnig 10 myndir á öðru formi en umræddar steríóskópsmyndir, flestar 15×11 cm að stærð, límdar á enn stærra karton. Tvær þeirra er með stimpli frá lærimeistara Guðmundar, Árna Thorsteinssyni  og nokkrar þeirra eru gerðar eftir sama orginal og nokkrar af fölsuðu steríóskópspjöldunum, þó ekki þær sömu og eru með stimpli Árna. Mjög forvitnilegt er að skoða eftirfarandi mynd sem sýnir frekar algengt sjónarhorn af bænum á þessum tíma, þ.e. mynd tekin í áttina að Lækjargötu / Austurstræti, frá Bankastræti. Guðmundur hefur a.m.k. gert þrjár mismunandi gerðir af steríóskópmyndum eftir sömu glerplötunni. Af annarri glerplötu, sem tekin er yfir Tjörnina í Reykjavík, hefur hann a.m.k. gert tvær útgáfur með sitt hvoru sjónarhorninu.

Svo við höldum örlítið áfram með þessa tilteknu Bankastrætismynd þá er til önnur ljósmynd varðveitt hér á safninu, gömul kópía, merkt með stimpli Árna Thorsteinssonar, sem tekin er örfáum augnablikum fyrr (frekar en síðar) en umrædd mynd, myndavélin sýnir nákvæmlega sama sjónarhorn og klárlega tekin á sömu myndavél. Myndirnar virðast því við fyrstu sýn vera gerðar eftir sömu glerplötunni, þegar nánar er skoðað sjást örlítil frávik sem lýsa sér aðallega í því að fólkið sem liðast eftir götum bæjarins hefur færst örlítið úr stað. Myndin með stimpli Árna er hins vegar í örlítið betri gæðum, þ.e.a.s. kóperingin virðist hafa tekist betur, frekar en að það sé stigsmunum á gæðum glerplatnanna. En hver tók myndirnar? Var það Árni eða Guðmundur, ljósmyndarinn eða lærlingurinn? Því er erfitt að svara og ekki ólíklegt að þeir hafi verið báðir viðstaddir þegar myndin var tekin og Guðmundur verið að fylgjast með lærimeistara sínum að störfum og jafnvel fengið að taka einhverjar myndir eftir nákvæmri leiðsögn Árna. Að minnsta kosti eignast Guðmundur glerplötuna, tekur hana með sér vestur um haf og fer svo selja eftirgerðir í ýmsum útgáfum. Hvort þetta eigi við um allar þessar myndir er ekki vitað en forvitnilegt væri að kafa örlítið í safn Árna Thorsteinssonar sem varðveitt er á Ljósmyndsafni Íslands, myndadeild Þjóðminjasafnsins og athuga hvort ekki séu til samsvarandi myndir þar, a.m.k. af nokkrum þessarra mynda. Hins vegar gefur nýtingin á myndefninu sem lýst er hér að ofan vísbendingu um að glerplöturnar sem hann flutti með sér hafi verið frekar fáar. Hvort þessar glerplötur séu varðveittar í Vesturheimi er hins vegar ekki vitað.

 Gísli Helgason 30. desember 2009